Propaan of butaan: waarom kou het verschil maakt

Gas in een gasfles zit er als vloeistof in. Het gas dat je kachel of kookplaat gebruikt, ontstaat doordat die vloeistof verdampt. Dat werkt alleen als de vloeistof warm genoeg is om te koken. Het kookpunt van het gas bepaalt dus hoe koud het mag worden voordat de fles geen gas meer afgeeft.

De Nederlandse Kampeerauto Club (NKC) noemt voor butaan een kookpunt van ongeveer -0,6 °C en schrijft dat butaan niet geschikt is voor camperen in de winter of beneden de 5 °C. Voor propaan noemt de NKC een kookpunt van -42 °C en schrijft ze dat propaan goed geschikt is voor wintercamperen. Bronnen wijken op de decimaal iets af, maar de conclusie is overal gelijk: bij vorst werkt butaan niet.

⚠️ De NKC adviseert butaan niet te gebruiken onder 5 °C. Dat is geen wettelijke grens, maar een praktische marge: de fles zelf is vaak kouder dan de lucht om je heen, en bij gebruik koelt hij verder af doordat het gas verdampt.

Wat zit er in jouw fles?

Dat is niet altijd duidelijk. Een fles die als "propaan" wordt verkocht, bevat propaan. Een fles met "butaan" bevat butaan. Daarnaast is er LPG, een mengsel van butaan en propaan, waarvan de verhouding per land en seizoen kan verschillen. De NKC vermeldt over navulbare flessen dat een fles voor butaan alleen met mengsel A gevuld mag worden, en dat een fles voor propaan met mengsel C maar ook met mengsel A gevuld mag worden. Een propaanfles mag dus meer dan één type vulling bevatten. Weet je dus niet zeker wat er in zit, vraag het dan aan de vuller.

Let ook op: een gasinstallatie in een camper is ontworpen voor een bepaald type fles en regelaar. Pas dus niets aan zonder dat een erkend installateur ernaar kijkt. Meer over veiligheid van je installatie lees je in camper gasinstallatie veiligheid en de gasinstallatiekeuring G607.

Hoeveel gas verbruik je in de winter?

Dat hangt af van de buitentemperatuur, de isolatie van je camper, hoe warm je het wilt hebben, het aantal personen en of je veel kookt en warm water gebruikt. De ANWB noemt bij strenge vorst een verbruik van ongeveer 11 liter propaan per drie tot vijf dagen, en adviseert een binnentemperatuur tussen 18 en 22 °C. Dat is een richtlijn voor een caravan of camper bij wintersport, niet een norm voor jouw voertuig.

Een tweede houvast is de technische specificatie van je verwarming. Truma geeft voor de Combi 4 (gas) een gasverbruik van 160 tot 335 gram per uur, bij een thermisch vermogen van 2000 W en 4000 W. Draait zo’n toestel een etmaal op de hoge stand, dan gaat er dus meer dan 8 kg gas doorheen. Op de lage stand is het verbruik ongeveer de helft. Kijk voor jouw toestel in de handleiding, en reken met de stand waarop je het meest stookt.

Zo maak je een eigen schatting:

  1. Zoek het gasverbruik per uur op van je verwarming (gram per uur, in de technische gegevens).
  2. Schat hoeveel uur per etmaal de verwarming echt brandt. In vorst is dat bijna de hele tijd.
  3. Tel daar het gebruik van koken en warm water bij op.
  4. Vergelijk het totaal met de inhoud van je fles. Een fles met 11 kg propaan bevat 11 kg, ongeacht het volume.
  5. Houd altijd een reserve aan, en neem liever een tweede fles mee.

Meet je verbruik in de eerste weken. Weeg de fles, of let op hoe lang hij meegaat. Na een paar koude dagen heb je een bruikbaar getal voor jouw camper.

Hoe vol mag een fles zijn?

De NKC schrijft dat een gasfles voor ongeveer 80 procent met vloeibaar gas wordt gevuld, zodat er 20 procent ruimte overblijft voor gas boven de vloeistof. Dat is een veiligheidsmarge voor uitzetting. Het betekent ook dat je een fles nooit zelf "bijvult" of overvult, en dat vullen is werk voor een erkend vulpunt.

Een fles die vries wordt: wat nu?

Als een propaanfles in de kou zwakker gas geeft, komt dat doordat de vloeistof in de fles afkoelt terwijl hij gas afgeeft. Bij een grote vraag, zoals een verwarming op de hoogste stand, kan de fles met rijp bedekt raken. Wat je kunt doen:

  • Zet de fles in een kast die niet te koud wordt, bijvoorbeeld in een gasbak die deels binnen het isolerend deel ligt, voor zover de gasbak dat toelaat en er ventilatie blijft.
  • Verdeel de belasting: gebruik de verwarming niet op de maximumstand als het ook op een lagere stand kan.
  • Gebruik twee flessen in een omschakelsysteem, zodat de vraag verdeeld wordt.
  • Verwarm een gasfles nooit met een open vlam, föhn of kachel. Dat is gevaarlijk.

Ga je een winterperiode in het buitenland in, lees dan ook de gids over gasfles vervangen in het buitenland, want aansluitingen verschillen per land. Een alternatief met een vaste vulaansluiting staat in LPG-gasvulpunt versus gasflessen.

Gas, kou en veiligheid

In de winter is de camper vaak dicht en wordt er veel gestookt. Dat vergroot twee risico’s: een tekort aan frisse lucht en een mogelijke ophoping van koolmonoxide (CO) bij slecht werkende verbranding. Zorg dat je CO-melder werkt en dat je ventilatieroosters vrij zijn. Lees hierover CO-melder en brandveiligheid in de camper. Gebruik nooit een gasfornuis of een gasoven als verwarming. Dat is niet bedoeld om je camper te verwarmen en geeft bovendien veel vocht.

Controleer ook de slang en de regelaar voor de winter op scheurtjes en lekkage, en vervang ze volgens de aanwijzingen van de fabrikant of je installateur.

Gas, diesel of elektrisch stoken?

Gas is niet de enige optie. De ANWB wijst erop dat stroom in wintersportgebieden duur kan zijn (zij noemt 0,70 tot 0,80 euro per kWh), waardoor gasverwarming meestal goedkoper uitkomt dan elektrisch verwarmen. Die prijzen zijn een momentopname van de ANWB en verschillen per camping. Een dieselkachel gebruikt de brandstof uit je eigen tank. Wil je de opties naast elkaar zien, lees dan verwarming vergelijken: diesel, gas of warmtepomp.

Voorbereiding op een koude trip

  • Controleer vóór vertrek welk gas er in je fles zit en vul zo nodig bij met propaan.
  • Neem minstens één volle reservefles mee, of weet waar je onderweg kunt bijvullen.
  • Controleer regelaar, slangen en aansluitingen op slijtage en lekkage.
  • Test je verwarming thuis een keer op de volle stand en kijk of hij schoon brandt.
  • Controleer je CO-melder en vervang hem als hij verlopen is.
  • Noteer de stand van de fles bij vertrek en bij aankomst, zodat je weet wat je verbruikt.

Vergeet ook niet de rest van je winterpakket. Lees winterkamperen met de camper: verwarming, isolatie en voorbereiding en thermomatten voor de cabine. Heb je een goede isolatie, dan verbruik je minder gas.

Kort samengevat

  • Gebruik in de winter propaan: kookpunt -42 °C. Butaan (ongeveer -0,6 °C) werkt bij vorst niet.
  • De NKC raadt butaan af onder 5 °C.
  • De ANWB noemt bij strenge vorst ongeveer 11 liter propaan per drie tot vijf dagen als richtlijn.
  • Het verbruik per uur van je verwarming staat in de technische gegevens, bijvoorbeeld 160 tot 335 g/h bij de Truma Combi 4.
  • Houd een reservefles aan en meet je eigen verbruik.
  • Zorg voor een werkende CO-melder en vrije ventilatie.