Waarom gas in de kou ophoudt met branden
Een gasfles of cartridge bevat vloeibaar gas onder druk. Zodra je de kraan opendraait, verdampt een deel van die vloeistof en stroomt het gas naar je brander. Dat verdampen kost energie, die uit de fles zelf wordt gehaald. Daardoor koelt de fles af terwijl je kookt.
Elk gas heeft een kookpunt: de temperatuur waaronder het niet meer vanzelf verdampt. Zit de fles kouder dan dat kookpunt, dan is er te weinig dampdruk voor de brander. De fles is dan niet leeg, maar het gas komt er niet uit. Dat is het verschil tussen "het gas is op" en "het gas is te koud".
De kookpunten op een rij
Campinggas is meestal een mengsel van butaan, isobutaan en propaan. Dit zijn de kookpunten van de losse gassen volgens de bronnen die we raadpleegden. De cijfers verschillen een fractie per bron, omdat sommige bronnen afronden (de ANWB noemt bijvoorbeeld -1 °C voor butaan en -11,7 °C voor isobutaan).
- Butaan: ongeveer -0,5 °C (sommige bronnen ronden af op -1 °C).
- Isobutaan: ongeveer -12 °C (bij 1 bar luchtdruk).
- Propaan: ongeveer -42 °C.
Je ziet meteen waarom een fles puur butaan op een frisse herfstochtend al problemen geeft. Zodra de fles rond het vriespunt komt, wordt de dampdruk te laag. En doordat de fles tijdens het koken nog verder afkoelt, kan een brander die goed begon na een kwartier slap gaan branden.
Zomergas, wintergas en mengsels
Volgens ANWB Camping bestaat gangbaar zomergas uit ongeveer 60% butaan en 40% propaan. Onder het vriespunt verdampt het butaan in zo'n mengsel niet meer, en dan kun je de fles in de praktijk niet gebruiken. Het deel propaan helpt dan niet genoeg.
Voor koude periodes bestaan wintermengsels, waarin meer propaan of isobutaan zit. Fabrikanten van cartridges noemen op de verpakking vaak tot welke temperatuur het mengsel bruikbaar is. De ANWB noemt als voorbeeld dat het wintergas van Primus probleemloos werkt tot -22 °C, en dat bij veel tankstations in Duitsland een wintermengsel van 95% propaan en 5% butaan wordt aangeboden. Welke mengsels bij jou verkrijgbaar zijn, verschilt per land en per verkooppunt. Vraag het na bij de verkoper of vulstation.
Het volgende verschil is praktisch: een cartridge met schroefdraad of klikaansluiting voor een kookstel is iets anders dan een navulbare propaanfles voor een caravan of camper. Bij een fles in het voertuig vul je niet zelf bij, en je gebruikt altijd een erkend vulstation. Zelf een fles vullen kan leiden tot te hoge druk en is gevaarlijk.
Welk gas past bij welke temperatuur?
Gebruik deze tabel als eerste richting. De grenzen zijn afgeleid van de kookpunten hierboven en zijn bewust voorzichtig: houd een marge aan, want de fles wordt tijdens het koken kouder.
- Boven ongeveer 5 °C: zomergas (butaan-propaanmengsel) werkt meestal prima. Een Belgische wandelsite adviseert het gebruik van butaan onder 5 °C te vermijden.
- Rond het vriespunt: kies een mengsel met veel isobutaan of propaan, of houd de cartridge actief warm.
- Ruim onder nul: kies een mengsel met veel propaan, of zuiver propaan uit een navulbare fles.
Twijfel je? Lees de verpakking van de cartridge of vraag de fabrikant, want de samenstelling verschilt per merk en per seizoen. Ook bij LPG aan een vulstation kan de samenstelling per seizoen verschillen: in de winter zit er doorgaans meer propaan in.
Zo houd je je fles of cartridge warm
Je hoeft niet te kiezen tussen "werkt" en "werkt niet". Met een paar eenvoudige maatregelen haal je meer uit je gas. Deze tips zijn deels gebaseerd op een Belgische wandelgids over koken in de kou (slaapzak, windscherm, isolatie rond de cartridge) en zijn algemeen toepasbaar op campings.
- Bewaar de cartridge voor gebruik op een warme plek, bijvoorbeeld in je jas of in de slaapzak, en neem hem pas mee naar buiten als je gaat koken.
- Gebruik een windscherm of reflecterend scherm rond je brander. Het houdt de warmte vast en beschermt de vlam. Laat altijd voldoende ruimte, zodat de cartridge zelf niet oververhit raakt.
- Zet de cartridge niet direct op koude grond of sneeuw. Een isolerend plankje of een mat eronder maakt verschil.
- Kook liever kort en vaak dan lang achter elkaar. Tussen twee pannen kan de fles weer wat opwarmen.
- Warm een koude fles nooit op met open vuur of een föhn op volle kracht. Een warme ruimte of je jas is veiliger.
Er bestaan ook branders die de cartridge op zijn kop gebruiken of met een warmtegeleider werken. Dat is speciaal wintermateriaal, vooral bedoeld voor expedities. Voor een weekend kamperen is de combinatie van het juiste gas, warm bewaren en een windscherm bijna altijd genoeg.
Veiligheid: kou is geen reden om binnen te koken
Bij regen en kou is de verleiding groot om in de tent of voortent te koken. Doe dat niet zonder goed na te denken. Een brander verbruikt zuurstof en maakt koolmonoxide, een gas dat je niet ruikt en niet ziet. In een kleine, dichte ruimte kan dat levensgevaarlijk worden. Lees daarom eerst onze gids over koken in de tent en het CO-gevaar.
Butaan is bovendien ongeveer twee keer zo zwaar als lucht, aldus een Nederlands gasvulstation. Lekt er gas, dan zakt het naar de grond en kan zich ophopen op lage plekken. Ventilatie op vloerniveau is dus geen luxe. Voor het controleren van slang, regelaar en aansluitingen: zie veilig gebruik van een gas-kampeerbrander.
Andere manieren om in de kou te koken
Als gas te onbetrouwbaar wordt, zijn er alternatieven. Op een camping met stroom kun je elektrisch koken, bijvoorbeeld met een inductieplaatje. Hoe dat werkt en wat je aan vermogen nodig hebt, lees je in elektrisch koken op de camping. Een overzicht van branders vind je in kampeerbranders vergeleken.
Wil je weten hoe je het hele kamp voorbereidt op koude nachten? Dan helpt herfst kamperen: voorbereiding op koude nachten, en voor de echte winter onze pagina over winterkamperen.
Kort samengevat
- Butaan verdampt niet meer onder ongeveer -0,5 °C, isobutaan tot ongeveer -12 °C, propaan tot ongeveer -42 °C.
- Het koelen door verdampen zorgt dat de fles tijdens het koken kouder wordt dan de lucht.
- Kies bij nachtvorst een mengsel met veel propaan of isobutaan en lees de temperatuurindicatie op de verpakking.
- Houd cartridges warm, gebruik een windscherm en zet de fles niet op koude grond.
- Kook nooit in een dichte tent: koolmonoxide is onzichtbaar en gevaarlijk.


